Ìtẹ̀síwájú ìkànsí èdè Yorùbá Nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ Alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ Pẹ̀lú àṣà Abínibí

1.1 Ìsọ̀rí Ìbẹ̀rẹ̀

Ìkànsí èdè is túmọ̀ sí agbára ẹni láti ka, kọ́, sọ̀rọ̀, àti lóye èdè kan dáadáa nínú ìgbé ayé ojoojúmọ́. Nípa èdè Yorùbá, ìkànsí èdè is kó ipa pàtàkì nínú ìtẹ̀síwájú ọgbọ́n-inú, ìbánisọ̀rọ̀, àti ìdánimọ̀ àṣà ọmọ Yorùbá. Èdè Yorùbá is kì í ṣe irinṣẹ́ ìbánisọ̀rọ̀ nìkan, ṣùgbọ́n is tún jẹ́ apá pàtàkì nínú àṣà, ìtàn, ìgbàgbọ́, àti ìwà-omolúàbí àwọn ènìyàn Yorùbá (Bamgbose, 2011). Nítorí èyí, ìkó èdè Yorùbá dáadáa láti ìpele alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ is jẹ́ ohun amáyédẹrùn fún ìtẹ̀síwájú ẹ̀kọ́ ọmọde àti ìdàgbàsókè àwùjọ lapapọ̀.

Ẹ̀kọ́ alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ is ìpele ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ tí ọmọde ti ń kọ́ ìmọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ nípa kíkọ̀wé, kika, àti ìbánisọ̀rọ̀. Ní ìpele yìí ni ìpìlẹ̀ ìkànsí èdè ti ń dá sílẹ̀, èyí tí is ní ipa pípẹ́ lórí bí ọmọ ṣe máa lo èdè rẹ̀ ní ọjọ́ iwájú. Ìmọ̀-ẹ̀kọ́ fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé lílo èdè abínibí gẹ́gẹ́ bí èdè ìkọ́ni ní ìpele alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ is ń ràn ọmọ lọ́wọ́ láti lóye ẹ̀kọ́ dáadáa, láti kó ìtara sí ẹ̀kọ́, àti láti fi ìmọ̀ tuntun kún ohun tí ó ti mọ̀ tẹ́lẹ̀ (Fafunwa, 2004). Nípa bẹ́ẹ̀, èdè Yorùbá is yẹ kí ó jẹ́ ọkàn-àyà nínú ètò ẹ̀kọ́ alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ ní agbègbè Yorùbá.

1.2 Ìtẹ̀síwájú Ìmọ̀lára Ìwádìí

Èdè Yorùbá is pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ohun ìní àṣà àti ohun ìbánisọ̀rọ̀ fún àwọn ènìyàn Yorùbá. According to Adegbija (2001), èdè Yorùbá is ohun tó ṣe pàtàkì fún ìtàn, àṣà, ìwà, àti ìdánimọ̀ ọmọ Yorùbá. Ó ti jẹ́ ohun tí ó fi hàn pé lílo èdè abínibí ní ìpele alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ is ń ràn ọmọ lọ́wọ́ láti lóye ẹ̀kọ́ dáadáa àti láti fi ìmọ̀ tuntun kún ohun tí ó ti mọ̀ tẹ́lẹ̀. Reported that, Fafunwa (2004) stated that ìpele alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ is ipò pàtàkì nínú ìkọ́ni èdè, nítorí pé ní ìpele yìí ni ọmọ ti ń kó ìpìlẹ̀ ìkànsí èdè rẹ̀. Ó affirmed that lílo èdè abínibí ní kíláàsì is ń mu ìmúlò èdè pọ̀ sí i, is ń kọ́ ọmọ ní ìbánisọ̀rọ̀ tó péye, àti is ń fa ìtara sí ẹ̀kọ́ gẹ́gẹ́ bí àfihàn àṣà àti ìtàn orílẹ̀-èdè.

Ajayi (2014) contended that aini ohun èlò ẹ̀kọ́ tí is dá lórí àṣà abínibí àti aini ìkọ́́ni àtúnṣe fún àwọn olùkọ́ is ń dín ìmúlò èdè Yorùbá kù nínú ilé-ìwé alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀. Ó asserted that lílo àṣà abínibí nínú ẹ̀kọ́ is ń fa ìfarahàn ọmọ pọ̀ sí i, ó ń jẹ́ kí wọn rántí ẹ̀kọ́ rọrùn, àti ó ń kó ìmúlò èdè Yorùbá ga. Bamgbose (2011) stated that lílo èdè òkèèrè, pàápàá jùlọ èdè Gẹ̀ẹ́sì, is ń fa ìdínkù ìfẹ́ ọmọ sí èdè Yorùbá ní kíláàsì. Ó affirmed that nígbà tí èdè Gẹ̀ẹ́sì bá ń gba ààyè àkókò tí èdè Yorùbá yẹ kí ó ní, ìdí rẹ̀ is ń fa ìkùnsìn àti àìní ìtara ọmọ láti kọ́ èdè Yorùbá dáadáa (Bamgbose, 2011). Gbogbo àwọn ìṣòro wọ̀nyí is ń jẹ́ kí ìtẹ̀síwájú ìkànsí èdè Yorùbá ní ìpele alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ lọ lọ́ra. Lílo àṣà abínibí gẹ́gẹ́ bí ohun èlò ẹ̀kọ́ is ń fi ìtàn, eré ìbílẹ̀, òwe, àti orin kún ẹ̀kọ́ Yorùbá, tí is ń ràn ọmọ lọ́wọ́ láti lóye àti láti ní ìfarahàn sí èdè náà. On the other hand, aini ohun èlò tó yẹ, ìlànà ẹ̀kọ́ tó yẹ, àti ìdàgbàsókè olùkọ́ is ń fa ìṣòro nínú ìmúlò èdè Yorùbá ní agbègbè Ile-Ife. This study is set against the backdrop of ìtẹ̀síwájú ìkànsí èdè Yorùbá nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àṣà abínibí, pẹ̀lú àfihàn àpẹẹrẹ Community Primary School, Ile-Ife.

1.3 Àlàyé Ìṣòro

Ìtẹ̀síwájú èdè Yorùbá gẹ́gẹ́ bí èdè ìbílẹ̀ àti ohun ìní àṣà orílẹ̀-èdè jẹ́ ọ̀kan lára ohun pàtàkì jùlọ nínú ẹ̀kọ́ alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀. Èdè Yorùbá is irinṣẹ́ ìbánisọ̀rọ̀, ìfihàn ìròyìn àṣà, àti ìtàn ìdánimọ̀ ọmọ Yorùbá. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé èdè Yorùbá is kókọ́ sílẹ̀ nínú ètò ẹ̀kọ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ọ̀pọ̀ ilé-ìwé alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ ṣi ń dojú kọ ìṣòro nínú bí a ṣe ń kọ́ ọ́ lọ́nà tí yóò mú ìfẹ́ àti ìmúlò èdè náà pọ̀ sí i láàárín àwọn ọmọ ilé-ìwé (Fafunwa, 2004).

Ọ̀kan lára ìṣòro pàtàkì is pé ìlànà ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá púpọ̀ nínú àwọn ilé-ìwé alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ kò ń fi àṣà abínibí kún ìkọ́ni lọ́nà tó péye. Àṣà bíi orin ìbílẹ̀, ìtàn àròsọ, eré ìbílẹ̀, àti òwe Yorùbá is ń dín kù nínú kíláàsì, èyí sì ń jẹ́ kí ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá dà bí ohun tí kò ní ìfarahàn sí ayé ojoojúmọ́ ọmọ ilé-ìwé. Nítorí èyí, ọ̀pọ̀ ọmọ ile-iwe kò ń rí èdè Yorùbá gẹ́gẹ́ bí èdè tí is ní iye gidi nínú ìgbé ayé wọn (Adegbija, 2001).

Bakannaa, ìfarahàn àwọn èdè òkèèrè, pàápàá jùlọ èdè Gẹ̀ẹ́sì, nínú ayé ìbánisọ̀rọ̀ ojoojúmọ́ is ń fa ìrora sí ìmúlò èdè Yorùbá láàárín àwọn ọmọde. Ọ̀pọ̀ òbí àti olùkọ́ is ń fún èdè Gẹ̀ẹ́sì ní ààyè àkókò ju èdè Yorùbá lọ, èyí sì is ń fa ìkùnsìn àti àìní ìtara nínú ẹ̀kọ́ Yorùbá. On the other hand, ìfẹ́ láti fi ọmọ hàn gẹ́gẹ́ bí ẹni tí is mọ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì dáadáa is ń dín ìmúlò àṣà àti èdè abínibí kù nínú ilé-ìwé alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ (Bamgbose, 2011).

Ní àfikún, aini ohun èlò ẹ̀kọ́ tí is dá lórí àṣà abínibí, àti aini ìkọ́́ni àtúnṣe fún àwọn olùkọ́ èdè Yorùbá, is ń jẹ́ kí ìmúlò àṣà nínú ẹ̀kọ́ Yorùbá máa ṣòro. Ní ọ̀pọ̀ ìgbà, àwọn olùkọ́ is ń lo ìlànà ìkọ́ni tó dojú kọ ìrántí àti kíkọ̀wé lasan, dípò kí wọ́n lo ọ̀nà tí is ń fa ìfarahàn, ìrírí, àti ìkópa taara àwọn ọmọ ilé-ìwé (Ajayi, 2014).

Nípa àyíká ìṣòro yìí ni ìwádìí yìí ṣe ń wá láti ṣàgbéyẹ̀wò àwọn okunfa tí ń kan ìtẹ̀síwájú àti lílo èdè Yorùbá láàárín àwọn ọmọ ilé-ìwé alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀, pẹ̀lú ìtọ́kasí pàtàkì sí Community Primary School, Ile-Ife, àti láti dá àbá kalẹ̀ fún ìmúdàgba ẹ̀kọ́ àti ìpamọ́ èdè àti àṣà Yorùbá ní ipele ẹ̀kọ́ ìpìlẹ̀.

1.4 Ète àti Àfọwọ́kọ Ìwádìí

Ìwádìí yìí aims láti ṣe àyẹ̀wò ìtẹ̀síwájú ìkànsí èdè Yorùbá nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àṣà abínibí ní Community Primary School, Ile-Ife.

Láti lè ṣàṣeyọrí ètò yìí, ìwádìí yìí ní àwọn àfojúsùn wọ̀nyí:

1. Láti ṣe àfihàn ipa àṣà abínibí nínú ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá.
2. Láti ṣe àyẹ̀wò ìtara ọmọde sí ẹ̀kọ́ Yorùbá tó bá dapọ̀ àṣà abínibí.
3. Láti ṣe ìtòlẹ́sẹẹsẹ àwọn ohun èlò àti ìlànà tó wúlò fún ìtẹ̀síwájú ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá.
4. Láti fi ìmọ̀ tó péye hàn fún olùkọ́ àti alákóso ilé-ìwé nípa ipa àṣà abínibí nínú ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá.

1.5 Àwọn Ìbéèrè Ìwádìí

Ìwádìí yìí dá àwọn ìbéèrè ìwádìí kalẹ̀ láti lè mọ̀ bóyá a ti ṣàṣeyọrí àwọn àfojúsùn tí a sọ lókè. Nítorí náà, àwọn ìbéèrè ìwádìí pàtó fún ìwádìí yìí ni a ṣàlàyé ní isàlẹ̀ yìí:

• Báwo ni àṣà abínibí is ṣe ń kó ipa lórí ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá ní Community Primary School, Ile-Ife?
• Báwo ni ìtara ọmọde sí ẹ̀kọ́ Yorùbá is ṣe dàgbà nígbà tí àṣà abínibí bá wà nínú ẹ̀kọ́?
• Kí ni àwọn ohun èlò àti ìlànà tó wúlò fún ìtẹ̀síwájú ìkànsí èdè Yorùbá?
• Báwo ni ìmúlò àṣà abínibí is ṣe lè ran olùkọ́ àti alákóso ilé-ìwé lọ́wọ́?

1.6 Ìmòye Ìwádìí

Láti lè tẹ̀síwájú nínú ìlépa àfojúsùn ìwádìí yìí, a ti dá àwọn àlàyé àgbà kalẹ̀ láti tọ́sọ́nà àti láti ràn wá lọ́wọ́ nínú ìkó àbájáde fún àdánwò tí a ó ṣe. Nínú iṣẹ́ yìí, a ó lo H₀ gẹ́gẹ́ bí ìmòye òfìfo, nígbà tí a ó lo H₁ gẹ́gẹ́ bí ìmòye àtọkànwá.

• H0: Ìtẹ̀síwájú ìkànsí èdè Yorùbá nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àṣà abínibí is kò ní ipa tó ṣe pàtàkì lórí ìtara ọmọde sí ẹ̀kọ́ Yorùbá.
• H1: Ìdàgbàsókè ìkànsí èdè Yorùbá nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ ọmọde kékeré pẹ̀lú àṣà abinibí ní ipa pàtàkì lórí ìfẹ́ àwọn ọmọ sí kíkẹ́kọ̀ọ́ èdè Yorùbá.

1.7 Ìtẹ̀síwájú àti Ìtọ́kàntọ́kànwá Ìwádìí

A gbà pé ní ìparí ìwádìí yìí, àbájáde rẹ̀ yóò pèsè ìmọ̀ tó péye nípa ipa àṣà abinibí nínú ìkọ́ni èdè Yorùbá. Ìwádìí yìí yóò ràn àwọn olùkọ́ àti àwọn alákóso ilé-ìwé lọ́wọ́ láti lo àwọn ohun èlò àti ọ̀nà ìkọ́ni tó bójú mu fún ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá.

Pẹ̀lú èyí, ìwádìí yìí yóò tún mú ìfẹ́ àwọn ọmọ ilé-ìwé sí kíkẹ́kọ̀ọ́ èdè Yorùbá pọ̀ sí i, yóò sì gbé lílo àṣà Yorùbá ga gẹ́gẹ́ bí ogún àṣà.

Ní ìkẹyìn, ìwádìí yìí yóò ní ipa rere lórí ìdánimọ̀ àṣà àwọn ọmọ ilé-ìwé àti lórí ìdàgbàsókè èdè Yorùbá. Yóò sì jẹ́ ìtòsọ́nà fún àwọn ìwádìí ọjọ́ iwájú nípa àṣà abinibí àti ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá.

1.8 Àwọn Ìlà Ìwádìí

Ìwádìí yìí is dojukọ ìtẹ̀síwájú ìkànsí èdè Yorùbá nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àṣà abínibí ní Community Primary School, Ile-Ife, Osun State. Ó will kó ipa nínú àyẹ̀wò ipa àṣà abínibí, ìtara ọmọde sí ẹ̀kọ́, àti ìmúlò èdè Yorùbá ní ìpele alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀.

1.9 Limitations of the Study

Ìwádìí tí ó rí bẹ́ẹ̀ yìí ní ìṣe láti ní àwọn ìṣòro kan, nítorí náà, àwọn àìlera tó kan ìwádìí yìí ni wọ̀nyí:

1. Àìlera Àkókò: Ìwádìí tí ó rí bẹ́ẹ̀ nilo àkókò tó péye láti lè gba àlàyé tó peye tàbí tó sunmọ́ peye. Àkókò ìwádìí náà kù díẹ̀, ìyẹn sì fa àìlera àkókò sí ìwádìí náà.
2. Àìlera Ìnáwó: Ìwádìí náà á ti lè fa ìṣàwárí lọ sí àwọn agbègbè míì ní ipele ìmọ̀ràn, ṣùgbọ́n àìlera náà nípa owó, pẹ̀lú iye owó tó ní láti na fún ọkọ̀ òfurufú tàbí irin-ajo lọ síbi tí a ti lè gba ohun èlò àti iye owó tó jẹ́ fún ìṣètò àkókò iṣẹ́ tó ti parí.
3. Àìní Ifowosowopo: Ọ̀pọ̀ àwọn olùfèsì jẹ́ ẹni tí kò ráyè fara balẹ̀ lórí ọ̀rọ̀ ìfowosowopo pẹ̀lú àwọn olùfèsì míì.
4. Ìfọkànbalẹ̀ Àwọn Idahun: Ìwádìí yìí yóò ní àfikún ìṣàwárí àti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn alákóso àti àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tó bá ifowosowopo mu. Ìfọkànbalẹ̀ idahun lè ṣẹlẹ̀ tí àwọn olùfèsì bá dáhùn ní ọ̀nà tí ó fẹ́ràn ìjọba tàbí àwùjọ, tàbí tí wọ́n kò bá fẹ́ fi àlàyé owó tó burú hàn nítorí ìmọ̀ ìpamọ́ tàbí ìbànújẹ̀ lórí ìjàmbá tí ó lè ṣẹlẹ̀.

1.10 Ìtúmọ̀ Àwọn Ọ̀rọ̀

Ìkànsí Èdè: Agbára ẹni láti sọ, ka, kọ́, àti lóye èdè dáadáa (Fafunwa, 2004).

Àṣà Abínibí: Àwọn ìṣe, orin, òwe, eré, àti ìtàn ìbílẹ̀ tó jẹ́ apá ìdánimọ̀ ènìyàn (Bamgbose, 2011).

Ìpele Alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀: Ìpele ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ tó kọ́ ọmọde ní ìmọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ lórí kíkọ̀wé, kika, àti ìbánisọ̀rọ̀ (Adegbija, 2001).

Ìtara ọmọde sí Ẹ̀kọ́: Ìfẹ́ àti ìfarahàn ọmọde láti kó ẹ̀kọ́ dáadáa àti láti kópa nínú ẹ̀kọ́.

Ìtẹ̀síwájú Èdè Yorùbá: Ìmúlò tó pọ̀ sí i, ìdánimọ̀, àti ìfarahàn èdè Yorùbá ní àwùjọ àti ilé-ìwé.